Setsubun często sprowadza się do rodzinnej sceny: jedna osoba zakłada maskę Oni, a pozostali rzucają w nią ziarnami. Taki zwyczaj rzeczywiście istnieje, lecz pokazuje tylko część święta. Setsubun wiąże się przede wszystkim ze zmianą pór roku, symbolicznym odpędzaniem nieszczęścia i przyjęciem nowego okresu.
Co oznacza Setsubun?
Japońskie słowo Setsubun (節分) znaczy dosłownie „rozdzielenie pór roku”. Dawniej oznaczało przeddzień każdego z czterech początków sezonu. Dziś odnosi się głównie do dnia poprzedzającego Risshun, początek wiosny w tradycyjnym systemie dwudziestu czterech terminów słonecznych.
Narodowe Obserwatorium Astronomiczne Japonii przypomina, że Setsubun przypada dzień przed Risshun. Data nie jest więc na stałe ustalona na 3 lutego. Zwykle jest to 2 lub 3 lutego, a wyjątkowo może przesunąć się bardziej, zależnie od kalendarza astronomicznego.
Przejście od zimy do wiosny łączono ze zmianą roku w dawnym kalendarzu księżycowo-słonecznym. Święto zachowało więc ideę progu: usuwa się to, co mogłoby zaszkodzić domowi, zanim nadejdzie kolejna pora roku.
Skąd pochodzi rytuał Setsubun?
Historyczne korzenie Setsubun zwykle łączy się z tsuina, przybyłym z Chin obrzędem wypędzania szkodliwych wpływów. Biblioteka Narodowa Parlamentu Japonii podaje, że w epoce Heian stał się on ceremonią dworu cesarskiego, a w epoce Edo rozpowszechnił się szerzej wśród ludności.
Nie należy przedstawiać dzisiejszego mamemaki jako niezmienionej kopii ceremonii sprzed tysiąca lat. Praktyki dworskie, obrzędy religijne i zwyczaje rodzinne ewoluowały. Znane dziś rzucanie ziaren kształtowało się stopniowo, a lokalne warianty nadal są widoczne.
Mamemaki: dlaczego rzuca się ziarnami?
Mamemaki (豆撒き) oznacza po prostu „rzucanie lub rozsypywanie ziaren fasoli”. Najczęściej używa się prażonej soi, zwanej fukumame, „ziarnami pomyślności”. Rzuca się je na zewnątrz, wewnątrz domu, w świątyni lub czasami w kierunku osoby odgrywającej Oni.
Tradycyjnych wyjaśnień jest kilka. Ziarna od dawna kojarzono z witalnością i dobrobytem. Często przywołuje się też grę słów: mame, fasolę, łączy się z wyrażeniem „niszczyć zło”. To symboliczna interpretacja przekazywana przez tradycję, a nie etymologia językowa, którą można uznać za jedyny dowód.
Ziarna praży się przed rytuałem. W niektórych regionach zamiast nich używa się orzeszków ziemnych w łupinach, łatwiejszych do odnalezienia i zebrania. Zarówno wybór ziaren, jak i sposób rzucania nie są więc jednakowe w całej Japonii.
„Oni wa soto, fuku wa uchi”: co oznacza ta formuła?
Najbardziej znana formuła brzmi „Oni wa soto! Fuku wa uchi!” (鬼は外、福は内), czyli „Oni na zewnątrz! Szczęście do środka!”. Łączy dwa gesty: odpędzenie tego, co uosabia nieszczęście, a następnie zaproszenie pomyślności.
Nie jest to formuła uniwersalna. Nippon.com zauważa, że niektóre świątynie wypowiadają tylko „Fuku wa uchi”, a inne witają Oni, gdy uznaje się je za bóstwa lub ich wysłanników. Ta różnorodność ma znaczenie: Oni nie pełni tej samej funkcji we wszystkich tradycjach japońskich.
| Element | Typowy gest | Znaczenie symboliczne |
|---|---|---|
| Fukumame | Rzucanie prażonych ziaren soi | Odpędzanie szkodliwych wpływów |
| „Oni wa soto” | Rzucanie na zewnątrz lub ku osobie grającej Oni | Usunięcie nieszczęścia |
| „Fuku wa uchi” | Rzucanie do wnętrza | Przyjęcie pomyślności |
| Jedzenie ziaren | Liczba związana z wiekiem, czasem o jedno większa | Życzenie zdrowia na nadchodzący rok |
Jak obchodzi się Setsubun w domu?
W popularnej wersji rodzinnej uczestnicy przygotowują fukumame, otwierają drzwi lub okno i rzucają kilka ziaren, wypowiadając formułę. Jedna osoba może założyć kartonową maskę i zagrać Oni, ale nie jest to obowiązkowe. Nippon Foundation opisuje taką inscenizację jako jedną z możliwych praktyk.
Po rzucaniu niektórzy zjadają tyle ziaren, ile mają lat, lub o jedno więcej. W świątyniach i chramach mamemaki może przybrać formę publicznej ceremonii, podczas której rzuca się w stronę tłumu paczuszki z ziarnami i inne drobne przedmioty kojarzone ze szczęściem.
Jaką rolę odgrywa maska Oni?
Oni nadaje widzialną postać temu, co rytuał ma oddalić: chorobie, wypadkowi, pechowi lub nieporządkowi. W niektórych rodzinach dorosły zakłada lekką maskę i gra intruza. Gdzie indziej ziarna rzuca się po prostu ku drzwiom lub w różnych pomieszczeniach, bez przebranej postaci.
Nie istnieje jedna rytualna maska Setsubun. Małe papierowe maski dołączane do paczek ziaren stały się dobrze znane, lecz świątynie mogą używać innych strojów i postaci. Czerwień, błękit lub czerń nie mają wszędzie stałego znaczenia. Nie należy zamieniać konkretnej interpretacji w ogólnokrajową regułę.
Ehomaki i hiiragi iwashi: pozostałe zwyczaje
Ehomaki, rolka sprzyjającego kierunku
Ehomaki to gruba rolka sushi jedzona w ciszy, bez krojenia, z twarzą zwróconą w kierunku uznawanym za pomyślny w danym roku. Japońskie Ministerstwo Rolnictwa podaje, że zwyczaj pochodzi z Osaki, jego dokładne początki pozostają niepewne, a w całym kraju rozpowszechnił się wraz z komercjalizacją od lat 90. XX wieku.
Siedem składników kojarzonych z siedmioma bóstwami szczęścia stało się popularnym zestawem, lecz nie jest pierwotną regułą. Przy małych dzieciach bezpieczeństwo jest ważniejsze od symbolu: rolkę można pokroić na odpowiednie kawałki, mimo że popularny zwyczaj przewiduje jedzenie jej w całości.
Hiiragi iwashi, ostrokrzew i sardynka
Hiiragi iwashi łączy głowę grillowanej sardynki z gałązką ostrokrzewu umieszczoną przy wejściu. Kolce i zapach mają trzymać Oni z daleka. Zwyczaj nadal istnieje w niektórych regionach, lecz nie praktykuje się go w każdym japońskim domu.
Co z tego obrazu czerpie Dai Yokai?
Setsubun pokazuje Oni w konkretnej roli: uosabia to, co chce się wypędzić z domu. Maski Oni Dai Yokai nie odtwarzają akcesoriów świątyni lub japońskiej rodziny. Są współczesnymi projektami rzemieślniczymi inspirowanymi tą wyrazistą postacią.
Każda praca powstaje na zamówienie w Bretanii. Bazę z PETG przygotowuje się, szlifuje, maluje i lakieruje ręcznie. Maski są pomyślane przede wszystkim jako dekoracja ścienna, obiekty kolekcjonerskie, element fotografii lub wystroju studia tatuażu. Inne role tej postaci w folklorze wyjaśnia również przewodnik po masce Oni.
Wykorzystane źródła
- Narodowe Obserwatorium Astronomiczne Japonii: Risshun i Setsubun
- Biblioteka Narodowa Parlamentu Japonii: Setsubun i wypędzanie szkodliwych wpływów
- Nippon Foundation: mamemaki i przedstawienie Oni
- Japońskie Ministerstwo Rolnictwa: historia i praktyka ehomaki
- Japońska Agencja ds. Konsumentów: bezpieczeństwo przy ziarnach fasoli i orzechach
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest Setsubun w Japonii?
Setsubun to dzień poprzedzający Risshun, tradycyjny początek japońskiej wiosny. Święto służy symbolicznemu odpędzaniu szkodliwych wpływów i przyjęciu pomyślności. Najbardziej znany rytuał to mamemaki, rzucanie prażonych ziaren soi z formułą skierowaną do Oni.
Kiedy przypada Setsubun?
Setsubun nie ma bezwzględnie stałej daty w kalendarzu cywilnym. Przypada dzień przed Risshun, którego data zależy od japońskiego kalendarza astronomicznego. Zwykle obchodzi się je 2 lub 3 lutego. Dla konkretnego roku należy sprawdzić kalendarz Narodowego Obserwatorium Astronomicznego Japonii.
Co oznacza mamemaki?
Mamemaki oznacza „rzucanie ziaren fasoli”. Podczas Setsubun rzuca się prażoną soję na zewnątrz, wewnątrz domu lub ku osobie odgrywającej Oni. Gest ma symbolicznie wypędzać nieszczęście i zapraszać pomyślność. Sposoby różnią się między rodzinami i regionami.
Dlaczego używa się prażonych ziaren soi?
Ziarna tradycyjnie kojarzy się z witalnością i dobrobytem. Na Setsubun są prażone i nazywane fukumame, „ziarnami pomyślności”. Gra słów łączy też mame z ideą niszczenia zła. To wyjaśnienie symboliczne, które samo nie opisuje całej historii obrzędu.
Co znaczy „Oni wa soto, fuku wa uchi”?
Formuła oznacza „Oni na zewnątrz, szczęście do środka”. Towarzyszy rzucaniu ziaren i streszcza cel rytuału. Nie jest jednak wszędzie obowiązkowa: niektóre świątynie wypowiadają tylko drugą część, a inne witają Oni, gdy pełnią funkcję ochronną lub boską.
Czy na Setsubun trzeba zakładać maskę Oni?
Nie. Członek rodziny może założyć lekką maskę, aby rytuał był bardziej obrazowy i zabawowy, ale mamemaki można przeprowadzić bez przebranej osoby. Rzemieślnicze maski Dai Yokai to współczesne projekty głównie do dekoracji, kolekcji lub fotografii, a nie autentyczne akcesoria rytualne.
Czy małe dzieci mogą jeść ziarna z Setsubun?
Japońska Agencja ds. Konsumentów odradza twarde ziarna fasoli i orzechy dzieciom w wieku pięciu lat lub młodszym, ponieważ grożą zadławieniem i dostaniem się do dróg oddechowych. Do rzucania zaleca między innymi zamknięte paczuszki i dokładne sprzątanie, aby żadne ziarno nie pozostało w zasięgu dzieci.