Kabuki kojarzy się przede wszystkim z makijażem aktora, ale maski nie są wykluczone. W Sanja Matsuri tancerze noszą maski ze znakami dobra i zła.
Maski, które w Polsce najczęściej trafiają na ścianę, na konwent albo na wzór tatuażu, mają rodowód w teatrze nō, jak hannya, albo w folklorze i świątecznych korowodach, jak oni, kitsune, tengu i hyottoko. Poniżej rozdzielam jedno od drugiego i przy każdej informacji podaję, skąd pochodzi.
Czym różni się teatr nō od kabuki?
W nō rzeźbiona maska odgrywa ważną rolę w wielu rolach głównych. Kabuki najczęściej wykorzystuje odsłoniętą, pomalowaną twarz. Ta ogólna różnica nie wyklucza wyjątków.
Nōgaku, według UNESCO, obejmuje dwie formy: nō i kyōgen. Wpisano je w 2008 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a proklamowano jako arcydzieło w 2001 roku. Kabuki trafiło na tę samą listę również w 2008 roku, po proklamacji w 2005 roku. UNESCO opisuje kabuki jako japońską tradycyjną formę teatralną, która narodziła się w epoce Edo, na początku XVII wieku, i była szczególnie popularna wśród mieszczan.
Dystans czasowy między obiema formami jest duży. Japan Arts Council podaje, że początki nō sięgają VIII wieku, kiedy sangaku zostało przekazane z Chin do Japonii, a rozkwit tej sztuki przypadł na XIV i XV wiek. Do epoki Edo, czyli do okresu od XVII do XIX wieku, formę tę nazywano sarugaku. Kan'ami i Zeami przekształcili sarugaku w gatunek złożony i wyrafinowany, a Zeami jest związany z siogunatem Muromachi.
| Kryterium | Nō | Kabuki |
|---|---|---|
| Twarz aktora | zakryta maską w większości wypadków, gdy chodzi o postać główną | zazwyczaj odkryta, podkreślona makijażem |
| Przedmiot czy makijaż | rzeźbiona maska omote, drewno malowane po wyrzeźbieniu | makijaż nakładany na twarz, m.in. kumadori |
| Gra i prowadzenie spektaklu | brak reżysera, aktorzy sami wybierają kostiumy i maski swojej postaci w granicach konwencji | mie, hanamichi, scena obrotowa i szybkie zmiany kostiumów |
| Osadzenie historyczne | początki w VIII wieku, rozkwit w XIV i XV wieku, nazwa sarugaku do epoki Edo | narodziny w epoce Edo, na początku XVII wieku |
| Pojęcia, które warto znać | omote, tsukeru, kakeru, kyōgen | onnagata, tachiyaku, aragoto, wagoto, mie, hanamichi, kumadori |
| Częsty błąd | mylenie maski hannya z rekwizytem kabuki | założenie, że kabuki nigdy nie używa masek |
Do listy różnic dochodzi scena. Japan Arts Council opisuje oprawę nō jako oszczędną, bez rozbudowanej scenografii i bez tła malarskiego. Kabuki działa odwrotnie: korzysta ze sceny obrotowej, z lin, które unoszą aktorów, i z pomostu hanamichi przechodzącego przez widownię.
Czym jest maska nō i co znaczy słowo omote?
Maski nō i kyōgen nazywa się omote. Czynność założenia maski określa się czasownikiem tsukeru albo kakeru.
Terminy tsukeru i kakeru opisują zakładanie maski; sama maska to omote.
Maski wykonuje się z drewna: najpierw rzeźbi, potem maluje. Typów są dziesiątki, a katalogują je według roli, płci i wieku postaci. Wybór konkretnej maski zależy od sztuki i od stylu danego przedstawienia, nie od gustu wykonawcy.
Japan Arts Council wymienia sześć kategorii masek:
- maski dla Okiny,
- maski starego mężczyzny,
- maski demonów,
- maski męskie,
- maski żeńskie,
- maski mściwego ducha.
Te sześć grup stanowi wprowadzenie do wielu konkretnych typów masek. Nie jest to dowód, że inne sposoby porządkowania są błędne. Dokładne rozpoznanie wymaga znajomości roli i przedstawienia.
Kto w teatrze nō gra w masce, a kto bez niej?
Nie wszyscy aktorzy i nie zawsze. Japan Arts Council formułuje to precyzyjnie w wersji angielskiej: w nō postać główna występuje w masce w większości wypadków. Pozostałe role grywa się z odkrytą twarzą.
W kyōgen aktorzy sięgają po maski czasami, zależnie od roli, i robią to rzadziej niż w nō. Kyōgen jest drugą formą nōgaku, więc maska pojawia się w obu, tylko z inną częstotliwością.
Jest jeszcze jedna cecha, która odróżnia nō od kabuki i od teatru współczesnego: przedstawienia nōgaku nie mają reżysera. Aktorzy sami wybierają kostiumy i maski swojej postaci, w granicach wyznaczonych przez konwencję. Maska nie jest więc elementem narzuconym z zewnątrz, tylko decyzją wykonawcy.
Dlaczego maska nō zmienia wyraz twarzy, choć się nie porusza?
Drewno pozostaje nieruchome, zmienia się to, co dociera do widza. Japan Arts Council ujmuje to tak: maski nōgaku mogą wyrażać nieskończoną liczbę min w zależności od ruchów aktorów, od kąta, pod jakim widzą je widzowie, i od gry światła i cienia.
Trzy czynniki, żadnych mechanizmów. Aktor pochyla głowę, obraca ją o kilka stopni, przesuwa się względem oświetlenia, a rysy, które przed chwilą wyglądały na spokojne, wydają się napięte albo zbolałe. Widz z pierwszego rzędu i widz z boku sali w tym samym momencie widzą inną twarz.
Ten sam efekt działa poza teatrem i dlatego dobrze wykonana maska wisząca na ścianie wygląda inaczej rano i wieczorem. Decydują o tym głębokość rzeźby wokół oczu i ust oraz sposób, w jaki wykończenie odbija światło. Przy malowaniu maski widać to od razu: matowe i błyszczące partie zmieniają odbiór rysów mocniej niż sam rysunek konturu.
Czy istnieje maska kabuki?
Tak, maski występują w wybranych przedstawieniach kabuki, choć typowym środkiem przemiany twarzy jest makijaż. Nazwa sklepu nie zastępuje rozpoznania konkretnego modelu.
Kabuki używa całego repertuaru środków scenicznych, które Japan Arts Council wymienia wprost: nieruchome pozy zwane mie, makijaż kumadori sygnalizujący wzmocnione emocje, błyskawiczne zmiany kostiumu, liny unoszące aktorów, scenę obrotową i pomost hanamichi przechodzący przez widownię.
Obsada jest w całości męska, choć nie było tak od początku. UNESCO odnotowuje, że na początku grali mężczyźni i kobiety, a dopiero później wyłącznie aktorzy płci męskiej. Role kobiece przejęli onnagata, aktorzy wyspecjalizowani w tym amplua. Role męskie należą do tachiyaku. UNESCO wskazuje też dwa inne główne typy gry: aragoto, styl szorstki, i wagoto, styl miękki. Kabuki łączy przy tym teatr, muzykę i taniec.
Początki kabuki wiąże się z kabuki-odori, nietypową formą tańca popularną na początku XVII wieku.
Kumadori: co oznaczają kolory w makijażu kabuki?
Makijaż kabuki ma kilka stałych typów, a jego zadaniem jest pokazać osobowość i status postaci. Kumadori jest tylko jednym z tych typów, za to najbardziej rzucającym się w oczy. Utożsamianie całego makijażu kabuki z kumadori to skrót myślowy.
Kolejność pracy wygląda tak. Aktor najpierw pokrywa całą twarz kolorem bazowym: biel oznacza osobę dobrą lub wysokiego stanu, odcień zbliżony do brązu herbaty przypisuje się ludziom z gminu i czarnym charakterom, czerwień przysługuje podwładnemu czarnego charakteru. Samo nakładanie makijażu określa się zwrotem kao o suru, czyli robić twarz.
Dopiero na tej bazie powstaje kumadori. Aktor prowadzi pędzlem linie, a następnie rozciera je palcem z jednej strony. Po japońsku nie mówi się o malowaniu kumy, tylko o jej braniu albo ciągnięciu, toru. Słowo kuma oznacza granicę między światłem a cieniem i w przerysowany sposób przedstawia naczynia krwionośne oraz mięśnie.
Znaczenie kolorów jest ustalone:
- beniguma, czerwień karmazynowa: poczucie sprawiedliwości, odwaga, gorącokrwista młodość,
- aiguma, błękit indygo: łotrostwo wielkiego formatu albo mściwy duch,
- chaguma, jasny brąz: ogry i duchy.
Sposobów rysowania kumy jest wiele i nie sprowadzają się do trzech schematów. Mówi się, że makijaż kumadori zapoczątkował Ichikawa Danjūrō I, twórca śmiałego i mocnego stylu aragoto.
Warto zestawić to z nō. W nō ekspresja jest wpisana w drewno i uruchamiana przez ruch, kąt i światło. W kabuki ekspresja jest narysowana na twarzy i nasilona przez mimikę żywego aktora. Dwie drogi do tego samego celu, dwa różne przedmioty na scenie.
Maska hannya: nō czy kabuki?
Hannya to typ maski nō. Należy do kategorii masek demonów i mściwych duchów z repertuaru nō, a nie do kabuki.
Maska przedstawia postać kobiecą przemienioną przez zazdrość, cierpienie i gniew. Rogi, wytrzeszczone oczy i szeroko rozchylone usta z zębami nie są ozdobą, tylko zapisem tej przemiany. Dlatego hannya wygląda inaczej z góry i z dołu: to ta sama gra kąta i cienia, o której mowa wyżej.
Szczegóły ikonografii, warianty i znaczenia rozwija osobny tekst, artykuł o znaczeniu maski hannya. Tu wystarczy zapamiętać przyporządkowanie: hannya jest maską nō, nazywanie jej maską kabuki jest błędem, który powtarzają opisy w sklepach i banki zdjęć.
Skąd wzięło się określenie „maska kabuki”?
W sklepach i bankach zdjęć określenie „maska kabuki” bywa szeroką etykietą dla japońskiego, teatralnego wyglądu. Trzeba sprawdzić, czy podpis opisuje makijaż aktora, rekwizyt konkretnego przedstawienia czy współczesną dekorację.
Malowaną twarz aktora opisuje się jako makijaż kabuki; kumadori jest jednym z jego rodzajów. Przy przedmiocie trzeba rozpoznać typ i przeznaczenie. Maski mogą należeć do nō, kyōgen, obchodów świątecznych albo współczesnego wzornictwa.
Oni, kitsune, tengu, hyottoko: czy to maski teatralne?
Te postacie wiążą się z folklorem i świętami, ale opowieści i figury mogą przechodzić także do teatru. Sam wygląd oni, lisa czy tengu nie dowodzi, że oglądany przedmiot jest autentycznym rekwizytem konkretnej sztuki.
Rozróżnienie ma praktyczne znaczenie przy zakupie. Maska oni z rogami i maska nō z kategorii demonów mogą wyglądać podobnie na miniaturze, ale opisuje się je inaczej i wywodzą się z innego porządku. Przegląd całości znajduje się w przewodniku po typach japońskich masek.
Lis kitsune to osobna sprawa, z własną symboliką i własnym zestawem wariantów, opisana w tekście o znaczeniu maski kitsune.
Po przeciwnej stronie skali emocji stoi maska hyottoko z wykrzywionymi ustami, kojarzona z festynami i komiką, a nie z grozą.
Jaką japońską maskę wybrać?
Wybór zależy od tego, co maska ma robić.
Do nauki i praktyki nō potrzebna jest reprodukcja wykonana zgodnie z konwencją tej sztuki: właściwy typ w obrębie sześciu kategorii, drewno rzeźbione i malowane, proporcje odpowiadające roli, płci i wiekowi postaci. Taki egzemplarz jest narzędziem pracy i podlega wymogom sceny.
Do dekoracji, do kolekcji, na konwent albo na sesję zdjęciową liczy się co innego: waga, wytrzymałość, sposób mocowania, odporność farby na dotyk i to, jak rysy zachowują się w świetle pomieszczenia. Maska nie musi wtedy udawać rekwizytu teatralnego. Musi dobrze wyglądać na ścianie i wytrzymać kilka godzin noszenia.
Jeśli szukasz konkretnie sylwetki z rogami i wyrazem gniewu, właściwym punktem wyjścia jest kategoria maski hannya, a nie hasło „maska kabuki”, które prowadzi do przypadkowych wyników.
Jak powstają maski Dai Yokai
Dai Yokai prowadzi w Bretanii twórca Jérémy. Maski powstają współcześnie: projekt lub adaptacja modelu, druk 3D w PETG, szlifowanie, malowanie i wykończenia wykonywane ręcznie. To nie są repliki historyczne, rekwizyty sceniczne ani przedmioty wykonane w Japonii, tylko współczesne obiekty inspirowane japońskimi odniesieniami. Przykładem takiej realizacji jest tradycyjna maska hannya.
Warto zapamiętać
- Maski są ważne w nō i występują również w niektórych sztukach kabuki.
- Maski nō i kyōgen nazywa się omote, a założenie maski to tsukeru albo kakeru.
- Maski nō są rzeźbione w drewnie i malowane, a ich typy porządkuje się według roli, płci i wieku postaci.
- Japan Arts Council wymienia sześć kategorii: Okina, stary mężczyzna, demon, mężczyzna, kobieta, mściwy duch.
- W nō postać główna gra w masce w większości wypadków, pozostałe role grywa się z odkrytą twarzą.
- Zmienny wyraz maski wynika z ruchu aktora, kąta widzenia i gry światła i cienia.
- Kabuki najczęściej używa makijażu, a obok niego mie, hanamichi, sceny obrotowej i błyskawicznych zmian kostiumu.
- Kumadori to jeden z typów makijażu kabuki, nakładany na kolor bazowy: beniguma, aiguma, chaguma.
- Hannya to maska nō z kręgu demonów i mściwych duchów.
- Oni, kitsune, tengu i hyottoko wiążą się z folklorem i świętami; konkretne figury mogą pojawiać się także w teatrze.
Najczęstsze pytania
Czy maska kabuki istnieje?
Tak, w wybranych przedstawieniach, na przykład Sanja Matsuri. Zwykle kabuki wykorzystuje makijaż. Nazwa handlowa nie wystarcza do przypisania współczesnej maski do tradycji teatralnej.
Jak nazywa się maska teatru nō?
Omote. Tym słowem określa się maski nō i kyōgen. Czynność założenia maski nazywa się tsukeru albo kakeru.
Z czego wykonuje się maski nō?
Z drewna. Najpierw je rzeźbią, następnie malują. Efekt zmiennego wyrazu twarzy zależy potem od ruchu aktora, kąta widzenia i oświetlenia.
Czy hannya to maska kabuki?
Nie. Hannya to typ maski nō, należący do kategorii demonów i mściwych duchów. Przedstawia postać kobiecą przemienioną przez zazdrość, cierpienie i gniew.
Ile jest typów masek nō?
Dziesiątki. Katalogują je według roli, płci i wieku postaci, a wybór zależy od sztuki i stylu przedstawienia. Japan Arts Council grupuje je w sześć kategorii: Okina, stary mężczyzna, demon, mężczyzna, kobieta, mściwy duch.
Czy wszyscy aktorzy nō grają w maskach?
Nie. Postać główna występuje w masce w większości wypadków, inne role grywa się z odkrytą twarzą. W kyōgen maski pojawiają się czasami, zależnie od roli, i rzadziej niż w nō.
Co oznaczają kolory w makijażu kumadori?
Beniguma, czerwień karmazynowa, wskazuje poczucie sprawiedliwości, odwagę i gorącokrwistą młodość. Aiguma, błękit indygo, oznacza łotrostwo wielkiego formatu albo mściwego ducha. Chaguma, jasny brąz, przypisuje się ogrom i duchom.
Czym jest hanamichi?
To pomost przechodzący przez widownię, którym aktorzy kabuki wchodzą na scenę i z niej schodzą. Japan Arts Council wymienia go razem ze sceną obrotową, linami unoszącymi aktorów i pozami mie.
Kiedy powstały nō i kabuki?
Początki nō sięgają VIII wieku, kiedy sangaku przekazano z Chin do Japonii, a rozkwit przypadł na XIV i XV wiek. Kabuki narodziło się w epoce Edo, na początku XVII wieku. Mówi się, że zaczęło się jako taniec kabuki-odori, popularny około 400 lat temu.
Którą maskę wybrać do dekoracji albo na konwent?
Reprodukcje przeznaczone do praktyki nō odpowiadają wymogom tej sztuki: właściwy typ w obrębie sześciu kategorii, drewno rzeźbione i malowane. Do powieszenia na ścianie, do kolekcji i do noszenia przez kilka godzin ważniejsze są waga, mocowanie, wytrzymałość farby i zachowanie rysów w świetle pomieszczenia.
Źródła
- Japan Arts Council, Invitation to Nogaku, The Masks: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/noh/en/masks-costumes/mask.html
- Japan Arts Council, Invitation to Nogaku, Masks and Costumes: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/noh/en/masks-costumes/
- Japan Arts Council, Invitation to Nogaku, History: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/noh/en/history/
- Japan Arts Council, Invitation to Kabuki, Introduction: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/kabuki/en/introduction/index.html
- Japan Arts Council, Kabuki for Beginners, Kumadori Makeup, Stock Characters and Makeup: https://www2.ntj.jac.go.jp/dglib/contents/learn/edc25/en/kumadori-makeup/stock-characters.html
- UNESCO, Nogaku theatre: https://ich.unesco.org/en/RL/nogaku-theatre-00012
- UNESCO, Kabuki theatre: https://ich.unesco.org/en/RL/kabuki-theatre-00163