Maska nō czy maska kabuki: czym różnią się te dwa teatry japońskie

Kto szuka maski kabuki, szuka czegoś, czego kabuki nie używa. Żadne źródło pierwotne nie opisuje „maski kabuki” jako kategorii przedmiotu. Wszystko, co kabuki robi z twarzą aktora, robi pędzlem i barwnikiem, nie drewnem. Maska należy do drugiego z tych teatrów, do nō.

Maski, które w Polsce najczęściej trafiają na ścianę, na konwent albo na wzór tatuażu, mają rodowód w teatrze nō, jak hannya, albo w folklorze i świątecznych korowodach, jak oni, kitsune, tengu i hyottoko. Poniżej rozdzielam jedno od drugiego i przy każdej informacji podaję, skąd pochodzi.

Czym różni się teatr nō od kabuki?

Różnica sprowadza się do jednego zdania: w nō postać buduje rzeźbiona maska, w kabuki tę samą pracę wykonuje makijaż na odsłoniętej twarzy.

Nōgaku, według UNESCO, obejmuje dwie formy: nō i kyōgen. Wpisano je w 2008 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a proklamowano jako arcydzieło w 2001 roku. Kabuki trafiło na tę samą listę również w 2008 roku, po proklamacji w 2005 roku. UNESCO opisuje kabuki jako japońską tradycyjną formę teatralną, która narodziła się w epoce Edo, na początku XVII wieku, i była szczególnie popularna wśród mieszczan.

Dystans czasowy między obiema formami jest duży. Japan Arts Council podaje, że początki nō sięgają VIII wieku, kiedy sangaku zostało przekazane z Chin do Japonii, a rozkwit tej sztuki przypadł na XIV i XV wiek. Do epoki Edo, czyli do okresu od XVII do XIX wieku, formę tę nazywano sarugaku. Kan'ami i Zeami przekształcili sarugaku w gatunek złożony i wyrafinowany, a Zeami jest związany z siogunatem Muromachi. To ustalenie Japan Arts Council, nie UNESCO: dokument UNESCO nie wymienia ani Kan'amiego, ani Zeamiego.

Do listy różnic dochodzi scena. Japan Arts Council opisuje oprawę nō jako oszczędną, bez rozbudowanej scenografii i bez tła malarskiego. Kabuki działa odwrotnie: korzysta ze sceny obrotowej, z lin, które unoszą aktorów, i z pomostu hanamichi przechodzącego przez widownię.

Czym jest maska nō i co znaczy słowo omote?

Maski nō i kyōgen nazywa się omote. Czynność założenia maski określa się czasownikiem tsukeru albo kakeru.

Tu pojawia się rozbieżność między wersjami językowymi tej samej strony Japan Arts Council. Wersja angielska podaje formę tsukeru, wersja francuska zapisuje tsukuru. Poprawna jest tsukeru i tej formy używam w całym tekście. Warto mieć to na uwadze, bo błędny zapis krąży dalej po stronach, które przepisują z tłumaczenia zamiast ze źródła.

Maski wykonuje się z drewna: najpierw rzeźbi, potem maluje. Typów są dziesiątki, a katalogują je według roli, płci i wieku postaci. Wybór konkretnej maski zależy od sztuki i od stylu danego przedstawienia, nie od gustu wykonawcy.

Japan Arts Council wymienia sześć kategorii masek:

• maski dla Okiny,
• maski starego mężczyzny,
• maski demonów,
• maski męskie,
• maski żeńskie,
• maski mściwego ducha.

Ta lista jest zamknięta i wystarczy, żeby uporządkować większość tego, co widać na zdjęciach z przedstawień. Kategorie demonów i mściwych duchów są tymi, do których należą maski najczęściej kopiowane poza teatrem.

Kto w teatrze nō gra w masce, a kto bez niej?

Nie wszyscy aktorzy i nie zawsze. Japan Arts Council formułuje to precyzyjnie w wersji angielskiej: w nō postać główna występuje w masce w większości wypadków. Pozostałe role grywa się z odkrytą twarzą.

W kyōgen aktorzy sięgają po maski czasami, zależnie od roli, i robią to rzadziej niż w nō. Kyōgen jest drugą formą nōgaku, więc maska pojawia się w obu, tylko z inną częstotliwością.

Jest jeszcze jedna cecha, która odróżnia nō od kabuki i od teatru współczesnego: przedstawienia nōgaku nie mają reżysera. Aktorzy sami wybierają kostiumy i maski swojej postaci, w granicach wyznaczonych przez konwencję. Maska nie jest więc elementem narzuconym z zewnątrz, tylko decyzją wykonawcy.

Dlaczego maska nō zmienia wyraz twarzy, choć się nie porusza?

Drewno pozostaje nieruchome, zmienia się to, co dociera do widza. Japan Arts Council ujmuje to tak: maski nōgaku mogą wyrażać nieskończoną liczbę min w zależności od ruchów aktorów, od kąta, pod jakim widzą je widzowie, i od gry światła i cienia.

Trzy czynniki, żadnych mechanizmów. Aktor pochyla głowę, obraca ją o kilka stopni, przesuwa się względem oświetlenia, a rysy, które przed chwilą wyglądały na spokojne, wydają się napięte albo zbolałe. Widz z pierwszego rzędu i widz z boku sali w tym samym momencie widzą inną twarz.

Ten sam efekt działa poza teatrem i dlatego dobrze wykonana maska wisząca na ścianie wygląda inaczej rano i wieczorem. Decydują o tym głębokość rzeźby wokół oczu i ust oraz sposób, w jaki wykończenie odbija światło. Przy malowaniu maski widać to od razu: matowe i błyszczące partie zmieniają odbiór rysów mocniej niż sam rysunek konturu.

Czy istnieje maska kabuki?

Nie jako kategoria przedmiotu. Kabuki nie posługuje się maskami tak, jak robi to nō. Twarz aktora pozostaje widoczna, a przekształca ją makijaż.

Zamiast maski kabuki używa całego repertuaru środków scenicznych, które Japan Arts Council wymienia wprost: nieruchome pozy zwane mie, makijaż kumadori sygnalizujący wzmocnione emocje, błyskawiczne zmiany kostiumu, liny unoszące aktorów, scenę obrotową i pomost hanamichi przechodzący przez widownię.

Obsada jest w całości męska, choć nie było tak od początku. UNESCO odnotowuje, że na początku grali mężczyźni i kobiety, a dopiero później wyłącznie aktorzy płci męskiej. Role kobiece przejęli onnagata, aktorzy wyspecjalizowani w tym amplua. Role męskie należą do tachiyaku. UNESCO wskazuje też dwa inne główne typy gry: aragoto, styl szorstki, i wagoto, styl miękki. Kabuki łączy przy tym teatr, muzykę i taniec.

O początkach mówi się ostrożnie i tak też trzeba je zapisywać. Japan Arts Council podaje, że kabuki miało zacząć się jako forma tańca zwana kabuki-odori, co znaczy taniec dziki i dziwny, popularna około 400 lat temu. Formuła „mówi się, że” należy do źródła i nie należy jej usuwać, żeby zdanie brzmiało pewniej.

Kumadori: co oznaczają kolory w makijażu kabuki?

Makijaż kabuki ma kilka stałych typów, a jego zadaniem jest pokazać osobowość i status postaci. Kumadori jest tylko jednym z tych typów, za to najbardziej rzucającym się w oczy. Utożsamianie całego makijażu kabuki z kumadori to skrót myślowy.

Kolejność pracy wygląda tak. Aktor najpierw pokrywa całą twarz kolorem bazowym: biel oznacza osobę dobrą lub wysokiego stanu, odcień zbliżony do brązu herbaty przypisuje się ludziom z gminu i czarnym charakterom, czerwień przysługuje podwładnemu czarnego charakteru. Samo nakładanie makijażu określa się zwrotem kao o suru, czyli robić twarz.

Dopiero na tej bazie powstaje kumadori. Aktor prowadzi pędzlem linie, a następnie rozciera je palcem z jednej strony. Po japońsku nie mówi się o malowaniu kumy, tylko o jej braniu albo ciągnięciu, toru. Słowo kuma oznacza granicę między światłem a cieniem i w przerysowany sposób przedstawia naczynia krwionośne oraz mięśnie.

Znaczenie kolorów jest ustalone:

• beniguma, czerwień karmazynowa: poczucie sprawiedliwości, odwaga, gorącokrwista młodość,
• aiguma, błękit indygo: łotrostwo wielkiego formatu albo mściwy duch,
• chaguma, jasny brąz: ogry i duchy.

Sposobów rysowania kumy jest wiele i nie sprowadzają się do trzech schematów. Mówi się, że makijaż kumadori zapoczątkował Ichikawa Danjūrō I, twórca śmiałego i mocnego stylu aragoto. To również formuła ze źródła i lepiej jej nie zamieniać na twierdzenie kategoryczne.

Warto zestawić to z nō. W nō ekspresja jest wpisana w drewno i uruchamiana przez ruch, kąt i światło. W kabuki ekspresja jest narysowana na twarzy i nasilona przez mimikę żywego aktora. Dwie drogi do tego samego celu, dwa różne przedmioty na scenie.

Maska hannya: nō czy kabuki?

Hannya to typ maski nō. Należy do kategorii masek demonów i mściwych duchów z repertuaru nō, a nie do kabuki.

Maska przedstawia postać kobiecą przemienioną przez zazdrość, cierpienie i gniew. Rogi, wytrzeszczone oczy i szeroko rozchylone usta z zębami nie są ozdobą, tylko zapisem tej przemiany. Dlatego hannya wygląda inaczej z góry i z dołu: to ta sama gra kąta i cienia, o której mowa wyżej.

Szczegóły ikonografii, warianty i znaczenia rozwija osobny tekst, artykuł o znaczeniu maski hannya. Tu wystarczy zapamiętać przyporządkowanie: hannya jest maską nō, nazywanie jej maską kabuki jest błędem, który powtarzają opisy w sklepach i banki zdjęć.

Skąd wzięło się określenie „maska kabuki”?

Z obiegu handlowego i wizualnego, nie ze sceny. Sklepy potrzebują nazwy, która się wyszukuje, banki zdjęć podpisują kadr pierwszym japońsko brzmiącym hasłem, a studia tatuażu przejmują tę etykietę razem z wzorem. Słowo kabuki jest krótkie, rozpoznawalne i kojarzy się z Japonią, więc przykleja się do wszystkiego, co ma rogi albo mocny kontur.

Poprawne odpowiedniki są proste. Kiedy mowa o pomalowanej twarzy aktora, chodzi o makijaż kabuki, a częściej konkretnie o kumadori. Kiedy mowa o rzeźbionym przedmiocie zakładanym na twarz, chodzi o maskę nō, czyli omote, albo o maskę z folkloru. Użycie właściwej nazwy od razu porządkuje wyszukiwanie i pozwala trafić na materiały, które opisują to, czego się szuka.

Oni, kitsune, tengu, hyottoko: czy to maski teatralne?

Te postacie należą do folkloru i do świątecznych obchodów, a nie do katalogu ról nō ani kabuki. Kategorie masek nō wymienione przez Japan Arts Council to Okina, stary mężczyzna, demon, mężczyzna, kobieta i mściwy duch. Nie ma wśród nich kategorii kitsune ani tengu, choć pojedyncze figury zwierzęce i demoniczne pojawiają się w obrębie tych sześciu grup.

Rozróżnienie ma praktyczne znaczenie przy zakupie. Maska oni z rogami i maska nō z kategorii demonów mogą wyglądać podobnie na miniaturze, ale opisuje się je inaczej i wywodzą się z innego porządku. Przegląd całości znajduje się w przewodniku po typach japońskich masek.

Lis kitsune to osobna sprawa, z własną symboliką i własnym zestawem wariantów, opisana w tekście o znaczeniu maski kitsune.

Po przeciwnej stronie skali emocji stoi maska hyottoko z wykrzywionymi ustami, kojarzona z festynami i komiką, a nie z grozą.

Jaką japońską maskę wybrać?

Wybór zależy od tego, co maska ma robić.

Do nauki i praktyki nō potrzebna jest reprodukcja wykonana zgodnie z konwencją tej sztuki: właściwy typ w obrębie sześciu kategorii, drewno rzeźbione i malowane, proporcje odpowiadające roli, płci i wiekowi postaci. Taki egzemplarz jest narzędziem pracy i podlega wymogom sceny.

Do dekoracji, do kolekcji, na konwent albo na sesję zdjęciową liczy się co innego: waga, wytrzymałość, sposób mocowania, odporność farby na dotyk i to, jak rysy zachowują się w świetle pomieszczenia. Maska nie musi wtedy udawać rekwizytu teatralnego. Musi dobrze wyglądać na ścianie i wytrzymać kilka godzin noszenia.

Jeśli szukasz konkretnie sylwetki z rogami i wyrazem gniewu, właściwym punktem wyjścia jest kategoria maski hannya, a nie hasło „maska kabuki”, które prowadzi do przypadkowych wyników.

Jak powstają maski Dai Yokai

Dai Yokai prowadzi w Bretanii twórca Jérémy. Maski powstają współcześnie: projekt lub adaptacja modelu, druk 3D w PETG, szlifowanie, malowanie i wykończenia wykonywane ręcznie. To nie są repliki historyczne, rekwizyty sceniczne ani przedmioty wykonane w Japonii, tylko współczesne obiekty inspirowane japońskimi odniesieniami. Przykładem takiej realizacji jest tradycyjna maska hannya.

Warto zapamiętać

• Maska należy do nō, nie do kabuki.
• Maski nō i kyōgen nazywa się omote, a założenie maski to tsukeru albo kakeru.
• Maski nō są rzeźbione w drewnie i malowane, a ich typy porządkuje się według roli, płci i wieku postaci.
• Japan Arts Council wymienia sześć kategorii: Okina, stary mężczyzna, demon, mężczyzna, kobieta, mściwy duch.
• W nō postać główna gra w masce w większości wypadków, pozostałe role grywa się z odkrytą twarzą.
• Zmienny wyraz maski wynika z ruchu aktora, kąta widzenia i gry światła i cienia.
• Kabuki zamiast maski używa makijażu, a obok niego mie, hanamichi, sceny obrotowej i błyskawicznych zmian kostiumu.
• Kumadori to jeden z typów makijażu kabuki, nakładany na kolor bazowy: beniguma, aiguma, chaguma.
• Hannya to maska nō z kręgu demonów i mściwych duchów.
• Oni, kitsune, tengu i hyottoko pochodzą z folkloru i świąt, nie z katalogu ról teatralnych.

Najczęstsze pytania

Czy maska kabuki istnieje? Nie jako kategoria przedmiotu teatralnego. Kabuki nie zakłada masek tak jak nō, twarz aktora pozostaje widoczna i zmienia ją makijaż. Przedmioty sprzedawane pod tą nazwą to zwykle maski hannya, oni albo figury z folkloru.

Jak nazywa się maska teatru nō? Omote. Tym słowem określa się maski nō i kyōgen. Czynność założenia maski nazywa się tsukeru albo kakeru.

Z czego wykonuje się maski nō? Z drewna. Najpierw je rzeźbią, następnie malują. Efekt zmiennego wyrazu twarzy zależy potem od ruchu aktora, kąta widzenia i oświetlenia.

Czy hannya to maska kabuki? Nie. Hannya to typ maski nō, należący do kategorii demonów i mściwych duchów. Przedstawia postać kobiecą przemienioną przez zazdrość, cierpienie i gniew.

Ile jest typów masek nō? Dziesiątki. Katalogują je według roli, płci i wieku postaci, a wybór zależy od sztuki i stylu przedstawienia. Japan Arts Council grupuje je w sześć kategorii: Okina, stary mężczyzna, demon, mężczyzna, kobieta, mściwy duch.

Czy wszyscy aktorzy nō grają w maskach? Nie. Postać główna występuje w masce w większości wypadków, inne role grywa się z odkrytą twarzą. W kyōgen maski pojawiają się czasami, zależnie od roli, i rzadziej niż w nō.

Co oznaczają kolory w makijażu kumadori? Beniguma, czerwień karmazynowa, wskazuje poczucie sprawiedliwości, odwagę i gorącokrwistą młodość. Aiguma, błękit indygo, oznacza łotrostwo wielkiego formatu albo mściwego ducha. Chaguma, jasny brąz, przypisuje się ogrom i duchom.

Czym jest hanamichi? To pomost przechodzący przez widownię, którym aktorzy kabuki wchodzą na scenę i z niej schodzą. Japan Arts Council wymienia go razem ze sceną obrotową, linami unoszącymi aktorów i pozami mie.

Kiedy powstały nō i kabuki? Początki nō sięgają VIII wieku, kiedy sangaku przekazano z Chin do Japonii, a rozkwit przypadł na XIV i XV wiek. Kabuki narodziło się w epoce Edo, na początku XVII wieku. Mówi się, że zaczęło się jako taniec kabuki-odori, popularny około 400 lat temu.

Którą maskę wybrać do dekoracji albo na konwent? Reprodukcje przeznaczone do praktyki nō odpowiadają wymogom tej sztuki: właściwy typ w obrębie sześciu kategorii, drewno rzeźbione i malowane. Do powieszenia na ścianie, do kolekcji i do noszenia przez kilka godzin ważniejsze są waga, mocowanie, wytrzymałość farby i zachowanie rysów w świetle pomieszczenia.

Źródła

1. Japan Arts Council, Invitation to Nogaku, The Masks: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/noh/en/masks-costumes/mask.html
2. Japan Arts Council, Invitation to Nogaku, Masks and Costumes: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/noh/en/masks-costumes/
3. Japan Arts Council, Invitation to Nogaku, History: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/noh/en/history/
4. Japan Arts Council, Invitation to Kabuki, Introduction: https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/kabuki/en/introduction/index.html
5. Japan Arts Council, Kabuki for Beginners, Kumadori Makeup, Stock Characters and Makeup: https://www2.ntj.jac.go.jp/dglib/contents/learn/edc25/en/kumadori-makeup/stock-characters.html
6. UNESCO, Nogaku theatre: https://ich.unesco.org/en/RL/nogaku-theatre-00012
7. UNESCO, Kabuki theatre: https://ich.unesco.org/en/RL/kabuki-theatre-00163