Shōgun: wie bestuurde Japan echt?

Wat betekent shōgun?

Shōgun (将軍) betekent generaal. Het volledige historische ambt heet seii taishōgun (征夷大将軍), meestal weergegeven als «grote generaal die de barbaren onderwerpt». In de taal van het oude hof sloeg die formule op bevolkingsgroepen in het noordoosten van de archipel die men buiten het eigen gezag plaatste. Het is de taal van een oude veldtochttitel, geen neutrale beschrijving van de Emishi.

De titel bestond al vóór de grote krijgersregeringen. Pas vanaf Minamoto no Yoritomo, in 1192 benoemd tot seii taishōgun, stond hij voor de hoogste militaire macht. Het Metropolitan Museum of Art benadrukt hoezeer het gezag en de stabiliteit van de Minamoto-, Ashikaga- en Tokugawa-shōguns uiteenliepen. De titel alleen volstond nooit. Er waren landerijen nodig, gezworen vazallen, een bestuur en het vermogen om een besluit af te dwingen.

Wat was het bakufu?

Bakufu (幕府) laat zich vertalen als «tentregering». Het duidt het militaire bestuur aan, niet de persoon van de shōgun. Om hem heen werkten regenten, raadslieden, officieren, rechters, bestuurders en vazallen. Het apparaat veranderde per periode van vorm.

Dat onderscheid telt, want iemand kon de titel dragen zonder degene te zijn die besliste. Na de dood van Yoritomo namen de Hōjō-regenten de controle over het bakufu van Kamakura over. Aan het eind van het Ashikaga-shogunaat overleefde de titel terwijl het centrale gezag afbrokkelde. Onder de Tokugawa delegeerden sommige shōguns veel, en teruggetreden shōguns bleven soms van buitenaf op het beleid drukken.

Shōgun, samoerai en daimyo: wat is het verschil?

Samoerai duidde een sociale en militaire status aan die een hele krijgersklasse omvatte, van grote heren tot vazallen met een bescheiden toelage. Shōgun duidde één ambt aan, telkens door één man bekleed. Het ambt hoorde bij een krijgersregering, maar sommige titelhouders kwamen uit de hofadel: de stad Kamakura noemt Kujō Yoritsune na de eerste drie Minamoto. Niet elke shōgun voerde zelf het militaire bevel.

Voor de daimyo geldt hetzelfde. Een daimyo bestuurde een domein. De shōgun stond in de politieke hiërarchie boven hem, met per eeuw meer of minder werkelijke greep. De heerloze krijger, de rōnin, nam weer een andere positie in.

Shōgun, keizer en daimyo: wie deed wat?

«De keizer regeert, de shōgun bestuurt» geeft een eerste houvast en vlakt een verhouding af die voortdurend verschoof. De keizer en het hof in Kyoto behielden riten, titels, rangen, tijdperknamen en een beslissend cultureel gezag. De shōgun ontving zijn ambt van dat hof en gebruikte die erkenning om zijn regering te legitimeren. Daimyo bestuurden hun eigen domeinen onder voorwaarden die met elk regime meebewogen.

Het hof zat zeven eeuwen lang bepaald niet zomaar weggeborgen. Keizer Go-Daigo wierp in 1333 het bakufu van Kamakura omver en probeerde een rechtstreeks keizerlijk bestuur te herstellen. De Kenmu-restauratie mislukte binnen drie jaar, en laat toch zien dat de krachtsverhoudingen niet vastlagen.

Waarom wordt het eerste shogunaat op 1185 of 1192 gedateerd?

Beide jaartallen staan in serieuze werken, omdat ze verschillende gebeurtenissen aanduiden. In 1185, na de overwinning van de Minamoto in de Genpei-oorlog, kreeg Yoritomo de rechten waarmee hij een netwerk van rentmeesters en militaire gouverneurs over de provincies kon leggen. In 1192 verleende het hof hem formeel de titel seii taishōgun.

Het British Museum houdt 1185 aan voor de vestiging van de eerste krijgersregering, terwijl de gangbare chronologie vaak 1192 aanhoudt voor de benoeming van Yoritomo. Zeggen dat het shogunaat geleidelijk tussen die twee ijkpunten ontstond, is nauwkeuriger dan een heel stelsel aan één ceremonie ophangen.

De drie shogunaten en de gaten ertussen

Daarom is het beeld van «676 jaar ononderbroken shogunaat» misleidend. Er zijn onderbrekingen, regeringen zonder overheersende shōgun en fasen waarin de titelhouder weinig in handen had. Het krijgersstelsel bleef structureel, maar veranderde telkens van vorm.

Hoe bouwde Tokugawa Ieyasu zijn macht op?

Oda Nobunaga begint de hereniging, Toyotomi Hideyoshi zet die voort, en dan wint Tokugawa Ieyasu in 1600 de slag bij Sekigahara. Ieyasu krijgt de titel van shōgun in 1603 en draagt die al in 1605 over aan zijn zoon Hidetada, terwijl hij als teruggetreden heerser blijft besturen. De vernietiging van het huis Toyotomi bij de belegeringen van Osaka in 1614 en 1615 ruimt zijn belangrijkste rivaal op.

Hideyoshi zelf is het duidelijkste bewijs dat de hoogste macht de titel niet vereiste. Hij bestuurde Japan als kampaku, keizerlijk regent, en daarna als taikō na zijn terugtreden uit dat ambt, zonder ooit shōgun te worden.

Het Tokugawa-stelsel ontstaat niet in één keer in 1603. Ieyasu, Hidetada en Iemitsu bouwen het in etappes uit, zoals de New Cambridge History of Japan uiteenzet. Het bakufu rangschikt de daimyo naar hun band met de Tokugawa, regelt de kastelen, controleert politieke huwelijken en ordent de verhouding tussen Edo en de domeinen.

De vijftien Tokugawa-shōguns

De grensjaren lopen per naslagwerk tot twaalf maanden uiteen. Japanse data werden bijgehouden op een lunisolaire kalender, dus een termijn die in de twaalfde maand van een Japans jaar begint, valt in januari van het volgende gregoriaanse jaar. Yoshinobu is het scherpste geval: hij neemt het huis Tokugawa in 1866 over en zijn benoeming valt omgerekend in januari 1867.

Diende sankin-kōtai alleen om de daimyo uit te putten?

Nee. Het in 1635 vastgelegde sankin-kōtai verplichtte daimyo om volgens een vast schema af te wisselen tussen hun domein en Edo. Hun echtgenotes en erfgenamen woonden doorgaans in Edo. De regeling versterkte het politieke toezicht en maakte het moeilijker om een opstand te organiseren. Reizen en tweede residenties kostten veel, maar het hele stelsel terugbrengen tot een plan om de heren te ruïneren is te grof.

Die bewegingen ontwikkelden ook wegen, posthuizen, logies en culturele uitwisseling. De Nationale Dietbibliotheek van Japan verbindt sankin-kōtai met beter vervoer en met de omloop van mensen en geld in de Edo-periode.

Was Japan gesloten onder de Tokugawa-shōguns?

Het woord sakoku, «gesloten land», verhult een stelsel van maritieme beperkingen en gecontroleerde buitenlandse betrekkingen. Het bakufu verbood de meeste reizen naar het buitenland, verdreef de Portugezen en vervolgde het christendom, en toch verdwenen handel en diplomatie niet.

Vier poorten verbonden Japan met de buitenwereld: Nagasaki voor Chinese en Nederlandse kooplieden, Tsushima voor Korea, Satsuma voor het koninkrijk Ryūkyū en Matsumae voor de betrekkingen met de Ainu van Ezo. Historicus Ronald Toby beschrijft dat samenstel in zijn studie over de vier poorten van de Tokugawa-buitenlandbetrekkingen. Spreken van selectieve, gecontroleerde openheid dekt de werkelijkheid beter dan spreken van afzondering.

Waarom stortte het Tokugawa-shogunaat in?

De schepen van commodore Matthew Perry komen in 1853 aan en versnellen een al diepe crisis. Het verdrag van Kanagawa opent in 1854 havens voor Amerikaanse schepen. De handelsverdragen van 1858, als ongelijk ervaren, verdelen de elites verder. Het bakufu moet buitenlandse druk, geldnood, rivaliteit tussen domeinen en de terugkeer van het hof in het politieke debat tegelijk aankunnen.

In november 1867 geeft Tokugawa Yoshinobu het regeringsgezag terug aan het hof. Dat besluit dooft het conflict niet. De keizerlijke restauratie wordt uitgeroepen, waarna de Boshin-oorlog van 1868 tot 1869 de nieuwe regering tegenover de aanhangers van het bakufu zet. De chronologie van de Nationale Dietbibliotheek houdt de teruggave van de macht in 1867, de restauratie in 1868 en de geleidelijke opbouw van de nieuwe staat netjes uit elkaar.

De samoeraiklasse verdwijnt niet op de dag dat Yoshinobu het ambt verlaat. De domeinen worden in 1871 vervangen door prefecturen, de toelagen omgezet, het openbaar dragen van het zwaard in 1876 beperkt. Het verzet loopt uit op de Satsuma-opstand van 1877.

Vijf shōguns om te kennen

• Minamoto no Yoritomo: grondlegger van het bakufu van Kamakura en eerste titelhouder die duurzaam met de krijgersregering wordt verbonden.
• Ashikaga Yoshimitsu: derde Ashikaga-shōgun, geducht politicus en groot beschermheer van de kunsten in Kyoto.
• Tokugawa Ieyasu: overwinnaar van Sekigahara en grondlegger van de Tokugawa-shōgunlijn.
• Tokugawa Yoshimune: achtste Tokugawa-shōgun, bekend om de Kyōhō-hervormingen van de achttiende eeuw.
• Tokugawa Yoshinobu: vijftiende en laatste Tokugawa-shōgun, die in 1867 het regeringsgezag aan het hof teruggeeft.

Vertelt de serie Shōgun een waargebeurd verhaal?

De serie bewerkt een roman die rond 1600 speelt, vlak voordat het Tokugawa-bakufu ontstaat. Yoshii Toranaga is gemodelleerd op Tokugawa Ieyasu, John Blackthorne op de Engelse stuurman William Adams, Ishido op de bestuurder Ishida Mitsunari. De officiële historische gids van FX zet die overeenkomsten uiteen en scheidt fictie van gedocumenteerde gebeurtenissen.

Het kernpunt is dat Toranaga bij aanvang van het verhaal nog geen shōgun is. Net als Ieyasu in 1600 moet hij eerst de rivaliteit tussen de regenten overleven en militair de overhand krijgen voordat het hof hem de titel verleent.

Wat is het verband tussen de shōgun en de menpō?

De menpō was nooit een officieel embleem van de shōgun. Het was gezichtsbescherming uit de familie van de mengu, gedragen door sommige krijgers in wapenrusting. Hij kon het onderste deel van het gezicht beschermen, de helm mee op zijn plaats houden en een intimiderende aanblik geven. Niet elke samoerai droeg er een, en niet elke vorm was demonisch.

De stukken van Dai Yokai nemen die kaaklijn en die aanwezigheid vandaag over in hedendaagse objecten van PETG, zonder de pretentie oude wapenrusting te zijn. Ze worden in PETG 3D-geprint, geschuurd, geschilderd en met de hand afgewerkt in Bretagne.

Om de beschikbare vormen te vergelijken, bekijk de Samoerai Mempo maskers Dai Yokai.

Om te onthouden

• Shōgun was een door de keizer verleend ambt, geen erfelijke kroon en geen absolute monarchie.
• Bakufu duidt de hele krijgersregering aan, niet één man.
• Drie grote shogunaten, gescheiden door de Kenmu-restauratie en door de tijd van de eenmakers.
• Vijftien Tokugawa-shōguns tussen 1603 en 1867, met grensjaren die per kalenderomrekening een jaar verschuiven.
• Toyotomi Hideyoshi bestuurde Japan zonder ooit shōgun te zijn.
• Tokugawa-Japan stuurde zijn buitenlandse betrekkingen via vier poorten, het had zich niet afgesloten.
• Het ambt eindigt in 1867, Japan is nu een constitutionele monarchie.

Bronnen en verwijzingen

• The Metropolitan Museum of Art, «Shoguns and Art»
• British Museum, chronologie van de krijgersregeringen
• The New Cambridge History of Japan, vorming van de Tokugawa-staat
• Encyclopædia Britannica, Tokugawa-periode
• Nationale Dietbibliotheek, chronologie van het late bakufu en de Meiji-tijd
• Nationale Dietbibliotheek, sankin-kōtai en reizen in de Edo-periode
• Nippon.com, buitenlandse betrekkingen van Tokugawa-Japan
• Nationaal Archief van Japan, teruggave van het regeringsgezag en de Restauratie
• FX, historische tijdlijn van de serie Shōgun