Shōgun: kto naprawdę rządził Japonią

Co oznacza słowo shōgun?

Shōgun (将軍) znaczy generał. Pełny historyczny urząd to seii taishōgun (征夷大将軍), zwykle tłumaczony jako «wielki generał poskramiający barbarzyńców». W języku dawnego dworu formuła ta odnosiła się do ludności północno-wschodniej części archipelagu, uznawanej za pozostającą poza jego władzą. To język starego tytułu wojennego, a nie neutralny opis Emishi.

Tytuł istniał przed wielkimi rządami wojskowymi. Dopiero od Minamoto no Yoritomo, mianowanego seii taishōgun w 1192 roku, zaczął oznaczać najwyższą władzę wojskową. Metropolitan Museum of Art podkreśla, jak bardzo różniły się autorytet i trwałość siogunów z rodów Minamoto, Ashikaga i Tokugawa. Sam tytuł nigdy nie wystarczał. Potrzebne były ziemie, zaprzysiężeni wasale, administracja i zdolność wyegzekwowania decyzji.

Czym było bakufu?

Bakufu (幕府) można przetłumaczyć jako «rząd namiotowy». Określa administrację wojskową, a nie osobę sioguna. Wokół niego pracowali regenci, doradcy, oficerowie, sędziowie, urzędnicy i wasale. Ta machina zmieniała kształt w zależności od epoki.

Rozróżnienie ma znaczenie, bo ktoś mógł nosić tytuł, nie będąc tym, kto decyduje. Po śmierci Yoritomo kontrolę nad bakufu w Kamakurze przejęli regenci z rodu Hōjō. U schyłku siogunatu Ashikaga tytuł przetrwał, choć władza centralna się rozsypywała. Za Tokugawów część siogunów szeroko delegowała uprawnienia, a niektórzy siogunowie po abdykacji wciąż wpływali na politykę spoza urzędu.

Shōgun, samuraj i daimyō: na czym polega różnica?

Samuraj oznaczał status społeczny i wojskowy obejmujący całą klasę wojowników, od wielkich panów po wasali o skromnym uposażeniu. Shōgun oznaczał jeden urząd, sprawowany przez jednego człowieka naraz. Urząd należał do rządu wojowników, ale część jego posiadaczy pochodziła z arystokracji dworskiej: miasto Kamakura wymienia Kujō Yoritsune po pierwszych trzech Minamotach. Nie każdy siogun osobiście sprawował dowództwo wojskowe.

To samo dotyczy daimyō. Daimyō zarządzał domeną. Siogun stał nad nim w hierarchii politycznej, z realnym wpływem większym lub mniejszym w zależności od stulecia. Wojownik bez pana, czyli rōnin, zajmował jeszcze inną pozycję.

Shōgun, cesarz i daimyō: kto za co odpowiadał?

Zdanie «cesarz panuje, siogun rządzi» daje pierwszą orientację i spłaszcza relację, która stale się przesuwała. Cesarz i dwór w Kioto zachowali obrzędy, tytuły, rangi, nazwy er oraz rozstrzygający autorytet kulturowy. Siogun otrzymywał urząd od tego dworu i wykorzystywał to uznanie do legitymizacji swoich rządów. Daimyō kierowali własnymi domenami pod warunkami zmieniającymi się z każdym reżimem.

Dwór bynajmniej nie był po prostu odsunięty na siedem stuleci. Cesarz Go-Daigo obalił bakufu w Kamakurze w 1333 roku i próbował przywrócić bezpośrednie rządy cesarskie. Restauracja Kenmu upadła w trzy lata, a mimo to pokazuje, że układ sił nie był ani trwały, ani oczywisty.

Dlaczego pierwszy siogunat datuje się na 1185 albo 1192 rok?

Obie daty pojawiają się w poważnych opracowaniach, bo oznaczają różne wydarzenia. W 1185 roku, po zwycięstwie Minamotów w wojnie Genpei, Yoritomo uzyskał uprawnienia pozwalające mu rozciągnąć sieć zarządców i gubernatorów wojskowych na prowincje. W 1192 roku dwór formalnie nadał mu tytuł seii taishōgun.

British Museum przyjmuje rok 1185 za powstanie pierwszego rządu wojowników, podczas gdy tradycyjna chronologia często zachowuje 1192 dla nominacji Yoritomo. Stwierdzenie, że siogunat powstawał stopniowo między tymi dwoma punktami, jest bliższe prawdy niż wieszanie całego systemu na jednej ceremonii.

Trzy siogunaty i przerwy między nimi

Dlatego obraz «676 lat nieprzerwanego siogunatu» wprowadza w błąd. Były przerwy, rządy bez dominującego sioguna i okresy, w których posiadacz tytułu kontrolował niewiele. System wojowników pozostał strukturalny, ale zmieniał kształt.

Jak Tokugawa Ieyasu zbudował swoją władzę?

Oda Nobunaga rozpoczyna zjednoczenie, Toyotomi Hideyoshi je kontynuuje, a następnie Tokugawa Ieyasu wygrywa bitwę pod Sekigaharą w 1600 roku. Ieyasu otrzymuje tytuł sioguna w 1603 roku i przekazuje go synowi Hidetadzie już w 1605 roku, sam rządząc dalej jako władca w stanie spoczynku. Zniszczenie rodu Toyotomi podczas oblężeń Osaki w 1614 i 1615 roku usuwa jego głównego rywala.

Sam Hideyoshi jest najlepszym dowodem na to, że najwyższa władza nie wymagała tytułu. Rządził Japonią jako kampaku, regent cesarski, a potem jako taikō po ustąpieniu z tego urzędu, i nigdy nie został siogunem.

System Tokugawów nie powstaje w gotowej formie w 1603 roku. Ieyasu, Hidetada i Iemitsu budują go etapami, co przedstawia New Cambridge History of Japan. Bakufu porządkuje daimyō według bliskości wobec Tokugawów, reguluje zamki, kontroluje małżeństwa polityczne i organizuje relacje między Edo a domenami.

Piętnastu siogunów Tokugawa

Lata graniczne różnią się między opracowaniami nawet o dwanaście miesięcy. Daty japońskie zapisywano w kalendarzu księżycowo-słonecznym, więc kadencja rozpoczęta w dwunastym miesiącu roku japońskiego wypada w styczniu następnego roku gregoriańskiego. Yoshinobu jest przypadkiem najwyraźniejszym: obejmuje ród Tokugawa w 1866 roku, a jego nominacja przelicza się na styczeń 1867 roku.

Czy sankin-kōtai służył tylko rujnowaniu daimyō?

Nie. Sankin-kōtai, skodyfikowany w 1635 roku, zobowiązywał daimyō do naprzemiennego pobytu w swojej domenie i w Edo według stałego rytmu. Ich żony i dziedzice mieszkali z reguły w Edo. Rozwiązanie wzmacniało nadzór polityczny i utrudniało organizowanie buntu. Podróże i drugie rezydencje kosztowały dużo, ale sprowadzanie całego systemu do planu rujnowania panów jest zbyt zgrubne.

Ten ruch rozwinął też drogi, stacje pocztowe, gospody i wymianę kulturalną. Biblioteka Narodowa Parlamentu Japonii łączy sankin-kōtai z poprawą transportu oraz z obiegiem ludzi i pieniądza w okresie Edo.

Czy Japonia była zamknięta za siogunów Tokugawa?

Słowo sakoku, «kraj zamknięty», przesłania system ograniczeń morskich i kontrolowanych stosunków zagranicznych. Bakufu zakazało większości wyjazdów za granicę, wypędziło Portugalczyków i prześladowało chrześcijaństwo, a mimo to handel i dyplomacja nie zniknęły.

Cztery bramy łączyły Japonię ze światem: Nagasaki dla kupców chińskich i holenderskich, Tsushima dla Korei, Satsuma dla Królestwa Riukiu oraz Matsumae dla stosunków z Ajnami z Ezo. Historyk Ronald Toby opisuje ten układ w studium o czterech bramach stosunków zagranicznych Tokugawów. Mówienie o otwarciu wybiórczym i kontrolowanym oddaje rzeczywistość lepiej niż mówienie o izolacji.

Dlaczego siogunat Tokugawów upadł?

Okręty komodora Matthew Perry'ego przybywają w 1853 roku i przyspieszają już głęboki kryzys. Traktat z Kanagawy z 1854 roku otwiera porty dla statków amerykańskich. Traktaty handlowe z 1858 roku, odbierane jako nierówne, dzielą elity jeszcze bardziej. Bakufu musi udźwignąć presję zagraniczną, kłopoty finansowe, rywalizację między domenami i powrót dworu cesarskiego do centrum sporu politycznego.

W listopadzie 1867 roku Tokugawa Yoshinobu zwraca władzę wykonawczą dworowi. Ta decyzja nie gasi konfliktu. Ogłoszona zostaje restauracja cesarska, a następnie wojna Boshin stawia nowy rząd naprzeciw zwolenników bakufu w latach 1868-1869. Chronologia Biblioteki Narodowej Parlamentu wyraźnie oddziela zwrot władzy w 1867 roku, restaurację w 1868 roku i stopniową budowę nowego państwa.

Klasa samurajów nie znika w dniu, w którym Yoshinobu opuszcza urząd. Domeny zostają zastąpione prefekturami w 1871 roku, uposażenia przekształcone, publiczne noszenie miecza ograniczone w 1876 roku. Opór kończy się rebelią Satsumy w 1877 roku.

Pięciu siogunów, których warto znać

• Minamoto no Yoritomo: twórca bakufu w Kamakurze i pierwszy posiadacz tytułu trwale kojarzony z rządami wojowników.
• Ashikaga Yoshimitsu: trzeci siogun Ashikaga, groźny polityk i wielki mecenas sztuki w Kioto.
• Tokugawa Ieyasu: zwycięzca spod Sekigahary i założyciel siogunackiej linii Tokugawów.
• Tokugawa Yoshimune: ósmy siogun Tokugawa, znany z osiemnastowiecznych reform Kyōhō.
• Tokugawa Yoshinobu: piętnasty i ostatni siogun Tokugawa, który w 1867 roku zwraca władzę dworowi.

Czy serial Shōgun opowiada prawdziwą historię?

Serial adaptuje powieść osadzoną około 1600 roku, tuż przed powstaniem bakufu Tokugawów. Yoshii Toranaga wzorowany jest na Tokugawie Ieyasu, John Blackthorne na angielskim sterniku Williamie Adamsie, a Ishido na urzędniku Ishidzie Mitsunarim. Oficjalny przewodnik historyczny FX przedstawia te odpowiedniki i oddziela fikcję od udokumentowanych wydarzeń.

Rzecz najważniejsza: na początku opowieści Toranaga nie jest jeszcze siogunem. Podobnie jak Ieyasu w 1600 roku musi najpierw przetrwać rywalizację regentów i uzyskać przewagę wojskową, zanim dwór nada mu tytuł.

Co łączy sioguna z maską menpō?

Menpō nigdy nie było oficjalnym emblematem sioguna. Była to osłona twarzy z rodziny mengu, noszona przez część wojowników w zbroi. Mogła chronić dolną część twarzy, pomagać w utrzymaniu hełmu i budować onieśmielający wygląd. Nie każdy samuraj ją nosił i nie każda forma była demoniczna.

Obiekty Dai Yokai podejmują dziś tę linię żuchwy i tę obecność wizualną we współczesnych przedmiotach z PETG, bez pretensji do bycia dawną zbroją. Są drukowane w 3D z PETG, szlifowane, malowane i wykańczane ręcznie w Bretanii.

Aby porównać dostępne modele, zobacz półmaski Mempo Dai Yokai.

Do zapamiętania

• Shōgun był urzędem nadawanym przez cesarza, nie koroną dziedziczną ani monarchią absolutną.
• Bakufu oznacza cały rząd wojowników, a nie jednego człowieka.
• Trzy wielkie siogunaty, rozdzielone restauracją Kenmu i epoką zjednoczycieli.
• Piętnastu siogunów Tokugawa w latach 1603-1867, z latami granicznymi przesuwającymi się o rok w zależności od przeliczenia kalendarza.
• Toyotomi Hideyoshi rządził Japonią, nigdy nie będąc siogunem.
• Japonia Tokugawów sterowała stosunkami zagranicznymi przez cztery bramy, nie zamknęła się.
• Urząd kończy się w 1867 roku, Japonia jest dziś monarchią konstytucyjną.

Źródła i odniesienia

• The Metropolitan Museum of Art, «Shoguns and Art»
• British Museum, chronologia rządów wojowników
• The New Cambridge History of Japan, formowanie państwa Tokugawów
• Encyclopædia Britannica, okres Tokugawa
• Biblioteka Narodowa Parlamentu, chronologia schyłku bakufu i ery Meiji
• Biblioteka Narodowa Parlamentu, sankin-kōtai i podróże w okresie Edo
• Nippon.com, stosunki zagraniczne Japonii Tokugawów
• Archiwum Narodowe Japonii, zwrot władzy i restauracja
• FX, historyczna oś czasu serialu Shōgun