Yōkai dans les chefs-d’œuvre de l’ukiyo-e benadert het bovennatuurlijke via beelden. Het besproken boek is Franstalig. Het geeft een ander vertrekpunt dan een woordenboek van wezens: bekijk eerst de scène voordat je er een naam aan verbindt. Bij een onheilspellend gezicht, skelet of verschijning zijn drie vragen bruikbaar. Wat is zichtbaar, naar welk verhaal verwijst het beeld, en wat kan een aanwijsbare bron bevestigen?
Eerst het beeld, daarna de naam
Op de omslag nemen de schedel, het oog en de benige handen bijna het hele kader in. Je blik ontmoet dus een lichaamsdeel voordat je de scène eromheen reconstrueert. Dat geeft een concrete beginvraag: hoeveel ruimte krijgt de bovennatuurlijke figuur tegenover zijn omgeving? Uitsnede en verhoudingen dragen bij aan het effect, naast de naam van het personage.
Eerst zichtbare details noteren voorkomt dat elk kenmerk een verplicht symbool wordt. Maak onderscheid tussen een menselijke omtrek, een dier en een bezield voorwerp. Zoek de blikrichting en volg de gebaren. Titel, bijschrift en collectiegegevens kunnen die eerste lezing daarna bevestigen of bijstellen. Een bijgesneden online afbeelding met een toegevoegde naam is daarvoor onvoldoende.
Scène, verhaal en varianten uit elkaar houden
Kuniyoshi’s Takiyasha-drieluik, door het Tokyo Fuji Art Museum gedateerd rond 1845-1846, biedt een oefening voor deze blik. Begin bij het schaalverschil tussen de lichamen en volg daarna de blikken en gebaren. Die ordening beschrijven geeft een basis om het verhaal achter de voorstelling te zoeken, in plaats van te stoppen bij het etiket ‘reuzenskelet’.
Noteer kunstenaar, titel, datering, eventuele serie en de instelling die de afdruk bewaart. Daarmee wordt een verwijzing terugvindbaar. Onderscheid daarna het afgebeelde verhaal van een algemene definitie van het wezen. De gids over yōkai en hun oorsprong helpt bij dat onderscheid. De selectie van tien figuren biedt oriëntatie tussen personages, geen sleutel waarmee iedere prent kan worden ontcijferd.
Voor welke lezer is dit bruikbaar?
Deze benadering past bij het zoeken naar beeldreferenties, het voorbereiden van een tekening of een gesprek over een motief. De titel en context van een werk bewaren helpt meer dan alleen een losse vorm overnemen. Rechten op een reproductie moeten afzonderlijk worden gecontroleerd. Wie vooral een wezen op naam wil opzoeken, stelt een andere vraag aan een boek.
De gids met boeken over yōkai vergelijkt die toepassingen. Bepaal voor beeldonderzoek eerst wat je wilt vinden: de naam van een figuur, de bron van een verhaal of een manier om een scène te ordenen. De BnF vermeldt een index in dit boek, een aanknopingspunt voor zoeken op termen naast de bijschriften van afzonderlijke werken.
De Franse editie identificeren
De beschrijving van de Bibliothèque nationale de France noemt de Franse NuiNui-uitgave, copyright 2021, ISBN 9782889359066, onder leiding van Ei Nakau. De volledige Franse titel gaat over monsters, geesten en demonen in prenten van Japanse meesters. Het is deze Franstalige uitgave die hier wordt besproken, vanuit de relatie tussen figuur en beeld.
Deze editie is in het Frans. Via deze link kan ik een commissie ontvangen. Vind deze editie op Amazon.fr (Frankrijk).
De beschrijving noemt een corpus van 120 werken en 70 bovennatuurlijke figuren, met onder anderen Hokusai, Hiroshige en Kuniyoshi. Die benadering via verschillende kunstenaars stelt een andere vraag dan het rangschikken van wezens: hoe krijgt een figuur vorm binnen een bepaalde scène en beeldtaal? Benamingen als geest, demon en yōkai blijven daarbij verbonden met de context van de voorstelling.
Een ander medium bieden de Japanse maskers van Dai Yokai: hedendaagse creaties uit Bretagne, geprint in PETG en vervolgens met de hand voorbereid en beschilderd. Gezichten, volumes en uitdrukkingen zijn vanuit verschillende hoeken te bekijken, als voorwerpen die een plaats krijgen in een kamer, studio of tentoonstelling.
Bronnen
Documentair overzicht op basis van de genoemde bronnen en het gefotografeerde exemplaar.
Het voorbeeld van Kuniyoshi verduidelijkt de kijkmethode, los van de inhoud van het boek.